Бір құмалақ бір қарын майды шірітеді.
Халық денсаулығы жөніндегі көрсеткіштерге қатысты қанша жарқын есеп ұсынылса да, бір ғана дерек бүкіл көріністі көлеңкелейді.
Осыдан төрт жыл бұрын-ақ Денсаулық сақтау министрлігі дабыл қаққан: соңғы он бес жылда Қазақстанда қант диабетімен ауыратындар саны 3,5 есеге өсті, әрі бұл үрдіс әлі де тоқтаған жоқ. Тек соңғы бес жылдың ішінде ғана сырқаттанушылық 80 пайызға артты.
Осы жағдайда, балалардың тәтті сусындар мен фастфудқа әуестігі ата-аналарды алаңдатып отыр. Бүгінде Қазақстанда қант диабеті мен семіздік мәселесі жыл өткен сайын ушығып келеді.
Шын мәнінде, шешімді тарихтың өзі көрсетіп қойды: Навахо халқы да осы қиындыққа тап болды, бірақ олар батыл қадам жасап, болашақ ұрпақтың денсаулығын қорғаудың жолын тапты.
Навахо жерінде, қызыл жартас пен кең шөл далада, тағам бір кездері дәстүрдің символы еді — жүгері, бұршақ, асқабақ пен ата-бабадан жеткен асыл дәстүрлі дәмдер. Бірақ уақыт өте келе дүкен сөрелерін түрлі фастфуд, тәтті сусындар мен қапталған тағамдар жаулап алды. Балалар чипстерге әуестеніп, ұлттық тағамды сирек жей бастады. Соның салдарынан қант диабеті мен жүрек аурулары көбейді.
2014 жылы Навахо елі өзгеше шешім қабылдады. Олар «Дені сау Дине Ұлты туралы заңды» бекітті: зиянды тағамдарға 2% салық қосылып, ал жемістер мен көкөністерге жеңілдік жасалды. Бір қарағанда бұл шағын өзгеріс болып көрінуі мүмкін. Бірақ халық үшін ол үлкен мәнге ие еді — бұл олардың денсаулық пен болашақты жоғары қоятынын көрсететін шешім болды.
Алғашында түрлі пікір айтылды. Біреулер: «Бұл отбасыларға ауыр тимей ме?» — деп алаңдады. Басқалары: «2% деген не өзгертеді?» — деді. Бірақ уақыт өте нәтиже айқын көрінді. Жиналған қаражаттың барлығы елді мекендерге қайтарылып, халықтың өз қалауы бойынша жұмсалды. Бір жерде бақ отырғызылды, бір жерде серуен жолдары салынды, басқа жерде балалар мен қарттарға арналған денсаулық жобалары іске қосылды.
Мысалы, Чинлелі әже бұрын немерелерінің әр ас кезінде газдалған сусын ішетініне қынжылатын. Ал заңнан кейін дүкенде жеміс арзандап, ал сусын сәл қымбаттады. Немерелері біртіндеп жемістерге бет бұра бастады. Әже таңғы серуендерге қатысып, өзін жеңіл сезіне бастады.
Шипроктағы жас әке салықтан түскен қаражатқа салынған жаңа баскетбол алаңын көріп қуанды. Ол өз баласын ойнап жүргенде көріп: «Бұл сен үшін. Бұл — бәріміз үшін» деп жүрегі елжіреді.
2020 жылы Навахо Ұлттық Кеңесі бұл заңды бірауыздан қайта бекітті. Бастапқыда дау тудырған бастама халықты біріктірген үлкен шешімге айналды.
Бұл тек салық емес еді. Бұл — хожо, яғни амандық пен үйлесімділікке қайта оралу болатын. Бұл — әрбір отбасының дені сау, ұзақ әрі бақытты өмір сүруге құқығы бар екенін дәлелдеген таңдау еді.
Навахо халқының тәжірибесі бізге қарапайым қадамның өзі үлкен өзгерістер әкелетінін көрсетіп отыр. 2% ғана болса да, ол болашаққа жол ашты.
